Giáo viên: “Năm 938…”
Học sinh: “Ngô Quyền chiến thắng trên sông Bạch Đằng.”
Đây là hình ảnh quen thuộc trong nhiều lớp học Lịch sử ở Việt Nam: giáo viên gợi nhắc một sự kiện, một mốc năm hoặc biến cố lịch sử mà học sinh đã được học từ cấp dưới, và học sinh đáp lại bằng trí nhớ thuộc lòng. Khi chương trình tiếp diễn, giáo viên lần lượt đi từ thời kỳ Văn Lang – Âu Lạc, qua các triều đại phong kiến, đến thời kỳ thuộc địa, các cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ rồi công cuộc Đổi mới. Những cuộc chiến tranh, các hội nghị và các nhân vật chính trị thường trở thành trung tâm của bài học.
Đến học kỳ II, khi lớp học về chiến dịch Điện Biên Phủ hoặc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, một học sinh say mê quân sự có thể giơ tay phân tích rất chi tiết chiến thuật tác chiến, trong khi nhiều học sinh khác ngồi tự hỏi: “Tại sao mình cần học những điều này?”
Trước mỗi bài kiểm tra, học sinh lại cặm cụi học thuộc các khái niệm như “Chiếu Cần Vương”, “Cải cách ruộng đất”, “Hiệp định Genève”, “Chiến tranh đặc biệt”, “Đường lối Đổi mới”… Giáo viên Lịch sử — với tất cả tâm huyết và sự sáng tạo của mình — cố gắng làm cho tiết học sinh động hơn bằng các hoạt động đóng vai nhân vật lịch sử, tranh biện, sơ đồ tư duy hay trò chơi ô chữ. Những hoạt động ấy có thể giúp lớp học sôi nổi hơn trong chốc lát, nhưng nhiều giáo viên vẫn cảm thấy trăn trở khi học sinh chưa thực sự hiểu vì sao lịch sử lại quan trọng đối với cuộc sống của các em hôm nay.
Chúng tôi cho rằng cần có một sự thay đổi sâu sắc hơn trong cách dạy học Lịch sử nếu muốn học sinh thực sự hứng thú và nhận ra ý nghĩa của lịch sử dân tộc đối với bản thân. Khi học sinh thấy lịch sử có liên hệ với chính cuộc sống hiện tại của mình, các em sẽ suy nghĩ sâu sắc hơn, đặt câu hỏi nhiều hơn và phát triển tốt hơn các năng lực tư duy. Việc chuyển từ học thuộc lòng các mốc thời gian sang yêu cầu học sinh kết nối các sự kiện, nhân vật và vấn đề lịch sử thông qua quan hệ nhân quả, sự kế thừa và biến đổi theo thời gian sẽ có giá trị giáo dục lớn hơn nhiều.
Sau nhiều năm suy ngẫm, nhiều giáo viên đã bắt đầu chuyển từ cách dạy lịch đại truyền thống sang cách tiếp cận theo chủ đề. Thay vì dạy lịch sử đơn thuần theo từng triều đại hay từng giai đoạn nối tiếp nhau, giáo viên tổ chức bài học xoay quanh những chủ đề lớn nhằm tạo hứng thú và giúp mọi học sinh đều tìm thấy sự kết nối với nội dung học tập.
Dĩ nhiên, dạy học theo trình tự thời gian vẫn có những ưu điểm nhất định. Học sinh có thể hình dung được dòng chảy lịch sử dân tộc: từ thời Bắc thuộc đến các triều đại độc lập; từ phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX đến Cách mạng tháng Tám; từ các cuộc kháng chiến đến thời kỳ hội nhập quốc tế. Các em cũng dễ nhận ra ảnh hưởng của sự kiện này đối với sự kiện khác. Ví dụ, việc học liên tục về giai đoạn cuối thế kỷ XIX giúp học sinh hiểu vì sao sự xâm lược của thực dân Pháp lại dẫn đến hàng loạt phong trào kháng chiến yêu nước như Cần Vương, Đông Du hay Đông Kinh Nghĩa Thục.
Ngoài ra, phần lớn sách giáo khoa và chương trình hiện hành ở Việt Nam đều được xây dựng theo trình tự thời gian. Các chuẩn kiến thức và nội dung kiểm tra cũng thường được sắp xếp như vậy. Bản thân giáo viên cũng từng được đào tạo và quen thuộc với cách dạy này, nên việc thay đổi sang một mô hình khác có thể khiến nhiều người e ngại.
Tuy nhiên, cách tiếp cận truyền thống cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Đối với không ít học sinh, lịch sử trở thành một chuỗi dài ngày tháng, sự kiện và nhân vật cần ghi nhớ để vượt qua kỳ thi. Giáo viên thường phải chạy đua với chương trình nên nhiều nội dung chỉ được đề cập sơ lược, khiến học sinh không có cơ hội đào sâu vào những vấn đề các em thực sự quan tâm. Điều này làm cho việc phát triển tư duy phản biện, năng lực đọc hiểu tư liệu và kỹ năng lập luận lịch sử trở nên khó khăn hơn.
Hơn nữa, cách dạy lịch sử theo trình tự thời gian chưa phải lúc nào cũng tạo ra được một lớp học mang tính bao trùm và gần gũi với học sinh. Trong bối cảnh hiện nay, học sinh Việt Nam tiếp cận rất nhiều nguồn thông tin từ mạng xã hội, phim tài liệu, podcast, sách và các nền tảng trực tuyến. Các em muốn biết nhiều hơn về những con người bình thường trong lịch sử: phụ nữ, nông dân, thanh niên, đồng bào dân tộc thiểu số, người dân miền Nam trong chiến tranh, hay những người lao động trong thời kỳ Đổi mới.
Tuy nhiên, trong nhiều bài học lịch sử, các nhóm này thường chỉ xuất hiện rất ngắn gọn bên cạnh các nhân vật chính trị hoặc các sự kiện quân sự lớn. Lịch sử đôi khi được kể chủ yếu từ góc nhìn của những người nắm quyền lực, trong khi tiếng nói của cộng đồng, của những con người bình thường lại chưa được khai thác đúng mức.
Học sinh ngày nay muốn nhìn thấy chính mình trong lịch sử. Các em muốn hiểu lịch sử của gia đình, quê hương và cộng đồng mình. Các em đặt ra những câu hỏi như:
- “Vì sao chúng em học nhiều về chiến tranh nhưng ít học về đời sống người dân thời bình?”
- “Vai trò của phụ nữ Việt Nam trong lịch sử thực sự lớn như thế nào?”
- “Người dân Nam Bộ hay đồng bào Tây Nguyên đã trải qua chiến tranh ra sao?”
- “Vì sao ông bà em từng phải đi kinh tế mới?”
- “Quá trình Đổi mới đã thay đổi cuộc sống người Việt như thế nào?”
Đó chính là những câu hỏi rất có giá trị đối với việc học Lịch sử.
Cách tiếp cận theo chủ đề có thể giúp giải quyết những vấn đề ấy. Khi giáo viên không còn bị ràng buộc hoàn toàn bởi trình tự thời gian, lịch sử sẽ trở thành hành trình khám phá các ý tưởng và vấn đề xuyên suốt nhiều thời kỳ.
Ví dụ, thay vì chỉ nhắc ngắn gọn về vai trò của phụ nữ trong từng giai đoạn, giáo viên có thể xây dựng một chủ đề lớn như: “Phụ nữ Việt Nam trong tiến trình lịch sử dân tộc.” Học sinh có thể lần theo hành trình từ Hai Bà Trưng, Bà Triệu, đến phụ nữ thời phong kiến, nữ chiến sĩ cách mạng, thanh niên xung phong trong kháng chiến chống Mỹ, rồi đến vai trò của phụ nữ trong thời kỳ hội nhập hiện nay. Khi đó, học sinh không chỉ ghi nhớ nhân vật mà còn hiểu được sự thay đổi vị thế của phụ nữ qua từng thời kỳ lịch sử.
Hoặc giáo viên có thể xây dựng chủ đề: “Sự thay đổi của đời sống người Việt qua các thời kỳ.” Từ đó, học sinh tìm hiểu về nhà ở, trang phục, ẩm thực, phương tiện đi lại, giáo dục hay đời sống đô thị từ thời phong kiến đến hiện đại. Những chủ đề như vậy thường tạo ra sự kết nối gần gũi hơn với cuộc sống thực tế của học sinh.
Việc dạy học theo chủ đề cũng giúp học sinh dễ dàng liên hệ giữa quá khứ và hiện tại. Khi học về phong trào bảo vệ chủ quyền biển đảo trong lịch sử, học sinh có thể liên hệ với các vấn đề Biển Đông hiện nay. Khi tìm hiểu về quá trình đô thị hóa thời kỳ Đổi mới, các em có thể quan sát sự thay đổi ngay tại chính thành phố nơi mình sinh sống. Khi học về các phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX, các em có thể thảo luận về vai trò của thanh niên trong xã hội hôm nay.
Đồng thời, cách tiếp cận này tạo điều kiện thuận lợi hơn để phát triển các năng lực lịch sử quan trọng như:
- hiểu bối cảnh lịch sử,
- phân tích nguyên nhân và hệ quả,
- nhận diện sự kế thừa và biến đổi,
- đánh giá nhiều góc nhìn khác nhau,
- sử dụng tư liệu lịch sử để lập luận.
Quan trọng hơn, dạy học theo chủ đề giúp lịch sử trở nên sống động và có ý nghĩa hơn đối với học sinh. Các em không còn chỉ học để thi, mà bắt đầu học để hiểu xã hội, hiểu con người và hiểu chính mình.
Bên cạnh lợi ích dành cho học sinh, cách tiếp cận theo chủ đề cũng mang lại nhiều cảm hứng hơn cho giáo viên. Giáo viên có thể xây dựng bài học dựa trên chính đam mê và thế mạnh của mình: văn hóa, nghệ thuật, điện ảnh, âm nhạc, đời sống đô thị, môi trường, thể thao, ký ức chiến tranh hay lịch sử địa phương. Khi giáo viên thực sự yêu thích điều mình dạy, năng lượng ấy sẽ lan tỏa đến học sinh.
Lịch sử, suy cho cùng, không chỉ là những gì đã xảy ra trong quá khứ. Lịch sử là hành trình giúp học sinh hiểu vì sao xã hội hôm nay hình thành như vậy, con người đã thay đổi ra sao, và bản thân các em có vị trí như thế nào trong dòng chảy của dân tộc.
Giáo viên Lịch sử