Những ý tưởng mà chúng tôi gọi là “sáu khái niệm lớn” của tư duy lịch sử làm lộ rõ các vấn đề nội tại trong việc kiến tạo lịch sử. Khi được xem xét cẩn trọng và phân tích thấu đáo, mỗi khái niệm đều bộc lộ một dạng căng thẳng hoặc khó khăn mà khó có thể giải quyết một cách dứt điểm. Chẳng hạn, việc tiếp cận theo quan điểm lịch sử đòi hỏi chúng ta phải nhìn nhận từ góc nhìn của một chủ thể lịch sử, người có thế giới quan rất có thể khác biệt sâu sắc so với chúng ta. Tuy nhiên, mọi nỗ lực tái dựng thế giới quá khứ đều tất yếu chịu sự chi phối của các khung quy chiếu hiện tại của chính chúng ta, và chúng ta không thể hoàn toàn thoát khỏi chúng. Vì vậy, các sử gia buộc phải đạt tới những giải pháp dung hòa khả thi. Để giải quyết vấn đề do khái niệm quan điểm lịch sử đặt ra, chẳng hạn, họ đưa ra những suy luận có giới hạn nhưng hợp lý dựa trên các bằng chứng tư liệu gốc sẵn có. Những người thiếu kinh nghiệm trong tư duy lịch sử thường thậm chí không nhận diện được các vấn đề này. Nhiều chương trình lịch sử ở trường học và phần lớn sách giáo khoa cũng không xác định rõ chúng. Do đó, không có gì ngạc nhiên khi phần lớn học sinh không học được cách đối diện với các vấn đề này, cũng như không nắm được các giải pháp mà các sử gia sử dụng. Thay vào đó, các em thường chọn những lối tắt trí tuệ và vì thế bỏ lỡ cả thách thức lẫn sự hứng thú của việc học lịch sử.
Nếu các khái niệm này làm lộ ra những vấn đề nội tại, thì việc đối diện với chúng có thể dẫn tới việc hình thành năng lực, theo cách gọi phổ biến trong diễn ngôn giáo dục hiện nay. Mức độ mà học sinh có thể xử lý các căng thẳng, độ phức tạp và những vấn đề hàm chứa trong các khái niệm của tư duy lịch sử chính là cơ sở để đánh giá sự tiến bộ của các em hướng tới năng lực tư duy lịch sử. Mục đích của cuốn sách này là khám phá các khái niệm đó, làm rõ các vấn đề và đề xuất những con đường giúp học sinh phát triển năng lực tư duy lịch sử ở mức cao hơn.
Sáu khái niệm tư duy lịch sử sẽ không có ý nghĩa nếu thiếu đi chất liệu, chủ đề hay nội dung của lịch sử. Chẳng hạn, một ý tưởng cốt lõi của khái niệm “ý nghĩa lịch sử” là tính ý nghĩa thay đổi tùy theo từng nhóm người. Ý tưởng này chỉ trở nên có nghĩa khi gắn với những ví dụ cụ thể: năm 1867 có ý nghĩa đặc biệt đối với người Canada, nhưng lại ít quan trọng hơn đối với người Mỹ, ngoại trừ có thể là cư dân Alaska, nơi được Hoa Kỳ mua lại từ Nga vào năm đó. Cũng như các khái niệm không thể tồn tại nếu thiếu nội dung lịch sử, nội dung lịch sử cũng không thể được hiểu một cách thực chất nếu chỉ là những mẩu dữ liệu rời rạc cần ghi nhớ mà không có sự nắm bắt các khái niệm tư duy lịch sử. Vì vậy, khái niệm và nội dung có mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau trong việc hình thành hiểu biết lịch sử.
Sáu khái niệm này có thể được trình bày như những chiến lược mà các sử gia sử dụng để đối phó với sáu vấn đề cốt lõi. Những vấn đề này được thể hiện qua các câu hỏi sau:
Làm thế nào để xác định điều gì là quan trọng khi tìm hiểu về quá khứ?
Các sử gia xác lập ý nghĩa lịch sử. Chúng ta không thể biết toàn bộ quá khứ vì khối lượng thông tin là vô hạn. Tại sao ngày nay chúng ta quan tâm đến một số sự kiện, con người và xu hướng trong quá khứ mà không phải những yếu tố khác? Những sự kiện cụ thể trở nên có ý nghĩa khi chúng được đặt trong một tường thuật rộng lớn hơn, gắn với những vấn đề quan trọng của hiện tại. Ví dụ, Trận chiến Plains of Abraham có ý nghĩa đối với người Canada vì nó giữ vị trí then chốt trong câu chuyện về quan hệ Pháp – Anh tại Canada, một vấn đề vẫn còn mang tính thời sự.
Làm thế nào chúng ta biết được những gì mình biết về quá khứ?
Các sử gia sử dụng bằng chứng từ tư liệu gốc. Nền tảng của mọi khẳng định lịch sử là những dấu tích còn lại từ thời điểm các sự kiện diễn ra. Khi dựa vào công trình của các sử gia trước đó, chúng ta hiểu rằng họ đã quay về với các nguồn tư liệu gốc. Việc xây dựng một lập luận lịch sử có thể được người khác chấp nhận đòi hỏi phải tìm kiếm, lựa chọn, đặt trong bối cảnh, diễn giải và đối chiếu các nguồn tư liệu. Ví dụ, để xây dựng một lập luận về thái độ trong thời chiến đối với người Canada gốc Đức, chúng ta có thể sử dụng một công trình nghiên cứu đáng tin cậy về nhập cư Đức vào Canada, một bài báo năm 1916 từ Berlin, Ontario (sau này là Kitchener), và một cuốn nhật ký của một người nhập cư Đức trong giai đoạn đó.
Làm thế nào để hiểu được dòng chảy phức tạp của lịch sử?
Các sử gia xem xét tính liên tục và sự biến đổi. Lịch sử thường được định nghĩa là câu chuyện của sự thay đổi theo thời gian, nhưng thực tế phức tạp hơn: có những yếu tố không thay đổi; có những yếu tố thay đổi nhanh rồi chậm lại; và tại bất kỳ thời điểm nào, một số yếu tố thay đổi trong khi những yếu tố khác vẫn giữ nguyên. Nhận thức được tất cả những khía cạnh này là điều cốt yếu để xây dựng tường thuật lịch sử. Ví dụ, chúng ta có thể tìm hiểu những yếu tố không thay đổi trong thời kỳ đầy biến động của Cách mạng Pháp, hoặc những thay đổi diễn ra trong thập niên 1950 tương đối ổn định ở Bắc Mỹ. Hơn nữa, có những biến đổi mang lại điều kiện sống tốt hơn cho một số nhóm người, nhưng lại gây khó khăn kinh tế, suy thoái văn hóa hoặc thậm chí là nô dịch đối với những nhóm khác. Do đó, các khái niệm tiến bộ và suy thoái cũng là một phần của việc phân tích tính liên tục và biến đổi. Cuối cùng, việc phân kỳ lịch sử, tức là lựa chọn một tập hợp sự kiện để xác định một giai đoạn, giúp chúng ta hiểu rõ hơn dòng chảy này.
Tại sao các sự kiện xảy ra và hệ quả của chúng là gì?
Các sử gia phân tích nguyên nhân và hệ quả. Quan hệ nhân quả là yếu tố nền tảng của lịch sử, cũng như của mọi hình thức kể chuyện: chúng ta muốn biết những điều kiện và hành động nào đã dẫn đến những kết quả nhất định. Nếu thiếu nhận thức về quan hệ nhân quả, các sự kiện, dù được sắp xếp theo trình tự thời gian, cũng chỉ là những danh sách rời rạc. Vai trò của lựa chọn con người là một vấn đề trung tâm: các quyết định cụ thể được hình thành, được cho phép hay bị giới hạn như thế nào bởi hoàn cảnh lịch sử? Nói cách khác, sự tương tác giữa hành động của con người và các điều kiện hiện hữu đã định hình tiến trình sự kiện ra sao? Đối với bất kỳ sự kiện nào, từ quy mô lớn như quá trình thuộc địa hóa Ấn Độ đến quy mô nhỏ như sự ra đời của một cá nhân, chúng ta đều có thể truy tìm cả điều kiện và quyết định dẫn đến nó, cũng như các hệ quả ngắn hạn và dài hạn.
Làm thế nào để hiểu rõ hơn con người trong quá khứ?
Các sử gia tiếp cận theo quan điểm lịch sử. Quá khứ là một “quốc gia xa lạ” với những bối cảnh xã hội, văn hóa, trí tuệ và cảm xúc khác biệt đã định hình đời sống và hành động của con người. Tổ tiên của chúng ta không đơn thuần là phiên bản sơ khai của chúng ta ngày nay. Chúng ta có thể cố gắng nhìn thế giới qua con mắt của họ bằng cách đưa ra những suy luận dựa trên bằng chứng về suy nghĩ và niềm tin của họ. Tuy nhiên, chúng ta vẫn tiếp cận quá khứ thông qua lăng kính của hiện tại, với những mối quan tâm và câu hỏi xuất phát từ ngày nay. Liệu chúng ta có thể tránh được “chủ nghĩa hiện tại hóa”, tức là áp đặt giá trị hiện tại lên quá khứ? Ví dụ, việc John A. Macdonald so sánh công nhân nhập cư Trung Quốc với “máy đập lúa” vào năm 1886 nên được hiểu như thế nào? Thách thức ở đây là hiểu được ông đã nghĩ gì và tại sao sử dụng phép ẩn dụ đó, thay vì chỉ dừng lại ở việc gán nhãn đạo đức.
Lịch sử có thể giúp chúng ta sống trong hiện tại như thế nào?
Các sử gia tìm cách hiểu chiều kích đạo đức của lịch sử. Khi nhìn lại sự tàn phá của các cuộc chinh phục hay những bất công của chế độ nô lệ, việc đưa ra một lập trường đạo đức là điều không thể tránh khỏi. Tương tự, khi xác định những chiến thắng và thành tựu của quá khứ, chúng ta cũng đưa ra các phán xét đạo đức. Tuy nhiên, những con người trong quá khứ đã sống trong những hoàn cảnh rất khác với hiện tại, vì vậy chúng ta cần thận trọng khi áp dụng các chuẩn mực đạo đức của mình. Điều này dẫn đến hàng loạt câu hỏi liên quan: Chúng ta nên đánh giá các chủ thể lịch sử như thế nào? Những bài học từ các bi kịch và hành động anh hùng trong quá khứ có ý nghĩa gì đối với chúng ta hôm nay? Làm thế nào việc nghiên cứu lịch sử có thể định hướng các phán đoán và hành động trước những vấn đề gây tranh cãi trong hiện tại? Những câu hỏi này đặc biệt có ý nghĩa, chẳng hạn, khi nghiên cứu về hệ thống trường nội trú dành cho trẻ em các cộng đồng First Nations, Métis và Inuit tại Canada.
(Trích dịch: The big six historical thinking concepts, by Seixas, Peter C, 1947)