Khi ngành lịch sử học phát triển theo thời gian, một số nguyên tắc của tư duy lịch sử đã dần hình thành khi các sử gia nỗ lực giải quyết những câu hỏi này, cũng như những vấn đề nền tảng khác của lịch sử: Làm thế nào chúng ta biết được những gì mình biết về quá khứ? Làm thế nào có thể tái hiện tri thức về một thực tại không còn tồn tại (tức là quá khứ)? Mối quan hệ giữa chúng ta hôm nay với những con người đã sống trong quá khứ là gì? Chúng ta nên tin vào điều gì khi hai tường thuật về cùng một sự kiện lại mâu thuẫn với nhau?
Hãy nhớ lại định nghĩa về lịch sử đã được nêu ở phần mở đầu: “Lịch sử là những câu chuyện mà chúng ta kể về quá khứ.” Định nghĩa này đặt ra vấn đề cốt lõi nhất của ngành lịch sử: mối quan hệ giữa nhà sử học và quá khứ mà họ suy ngẫm, nghiên cứu hoặc viết về. Vấn đề này thể hiện ở khoảng cách giữa hiện tại (nơi nhà sử học tồn tại) và quá khứ (đã không còn tồn tại); ở những lựa chọn mà nhà sử học buộc phải thực hiện nhằm tạo ra tính mạch lạc và ý nghĩa từ một quá khứ vô hạn và hỗn độn; cũng như ở các “lăng kính” diễn giải mà họ mang theo do chính bản thân và bối cảnh của mình quy định. Lịch sử được kiến tạo thông qua việc giải quyết những vấn đề đó. Nó không hình thành đơn thuần từ trí tưởng tượng tự do của nhà sử học, cũng không phải là sự “tự phơi bày” trọn vẹn của quá khứ dưới dạng một câu chuyện vốn đã mạch lạc và đầy đủ ý nghĩa, chờ đợi được “khám phá”. Thay vào đó, lịch sử xuất hiện từ sự căng thẳng giữa tính sáng tạo của nhà sử học và những dấu tích rời rạc của quá khứ đóng vai trò làm điểm tựa cho sự sáng tạo ấy.
Tư duy lịch sử là quá trình sáng tạo mà các sử gia thực hiện nhằm diễn giải các bằng chứng của quá khứ và kiến tạo nên các tường thuật lịch sử. Sẽ là ngây thơ nếu kỳ vọng tồn tại một cấu trúc tư duy lịch sử mang tính phổ quát, áp dụng cho mọi nền văn hóa trong mọi thời đại. Các nền văn hóa khác nhau có những cách thức riêng để hiểu về mối quan hệ giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Sự khác biệt giữa lịch sử truyền khẩu và lịch sử thành văn chỉ là những ví dụ rõ ràng nhất. Hãy xem xét thách thức to lớn trong việc kiến tạo lịch sử cho chính thời đại của chúng ta -một kỷ nguyên phức tạp bậc nhất mà nhân loại từng trải qua. Làm thế nào chúng ta có thể xây dựng lịch sử trong bối cảnh sự giao thoa, di chuyển và giao tiếp giữa các nền văn hóa đạt đến mức chưa từng có, trong khi tốc độ biến đổi ngày càng gia tăng, và khi các nền kinh tế và công nghệ toàn cầu liên tục được cách mạng hóa chỉ trong vòng vài năm thay vì nhiều thế hệ hay thế kỷ?
Chuyên môn của nhà sử học nằm ở khả năng xử lý một cách sáng tạo những thách thức đó. Thông qua quá trình đào tạo học thuật, các sử gia trở thành những chuyên gia trong việc giải quyết các vấn đề của lịch sử. Là một phần của cộng đồng nghiên cứu, họ nhận biết khi đồng nghiệp vi phạm các chuẩn mực về bằng chứng, khi những khẳng định về ý nghĩa chưa được lập luận đầy đủ, và khi các giải thích nhân quả bỏ qua những điều kiện hay sự kiện liên quan. Đôi khi, các sử gia giải thích rõ “luật chơi” và trình bày quy trình họ sử dụng để kiến tạo lịch sử; tuy nhiên, phổ biến hơn là chúng ta chỉ đọc được sản phẩm cuối cùng – những tường thuật lịch sử của họ. Ở một phương diện nào đó, họ giống như đạo diễn của một vở kịch. Nhưng quá thường xuyên, học sinh chỉ nhìn thấy vở diễn. Điều chúng ta mong muốn là giúp các em bước vào “hậu trường”, để hiểu được cách thức các “dây kéo và ròng rọc” vận hành, làm nên khả năng tồn tại của vở diễn ấy.
(Trích dịch: The big six historical thinking concepts, by Seixas, Peter C, 1947)