Con người sống trong hiện tại. Họ lập kế hoạch và lo lắng cho tương lai. Trong khi đó, lịch sử là ngành nghiên cứu về quá khứ. Trước vô vàn yêu cầu của cuộc sống hiện tại và những dự định cho tương lai, tại sao chúng ta phải quan tâm đến những gì đã qua? Giữa rất nhiều lĩnh vực tri thức hấp dẫn và sẵn có, tại sao như trong hầu hết các chương trình giáo dục tại Hoa Kỳ, lịch sử vẫn được coi là một phần quan trọng? Và vì sao nhiều học sinh còn được khuyến khích học lịch sử nhiều hơn mức yêu cầu?
Các nhà sử học không thực hiện ghép tim, không thiết kế đường cao tốc, cũng không truy bắt tội phạm. Trong một xã hội vốn kỳ vọng giáo dục phải phục vụ các mục đích thiết thực, chức năng của lịch sử có thể khó xác định hơn so với kỹ thuật hay y học. Thực tế, lịch sử rất hữu ích, thậm chí không thể thiếu, nhưng sản phẩm của việc học lịch sử thường kém hữu hình và đôi khi không mang lại hiệu quả tức thời như một số lĩnh vực khác.
Lịch sử cần được nghiên cứu bởi vì nó thiết yếu đối với cả cá nhân lẫn xã hội, đồng thời chứa đựng giá trị thẩm mỹ riêng. Tuy nhiên, mọi cách định nghĩa về mục đích của lịch sử đều dựa trên hai cơ sở nền tảng.
Lịch sử giúp chúng ta hiểu con người và xã hội
Trước hết, lịch sử cung cấp một kho tàng thông tin về cách con người và xã hội vận hành. Làm thế nào chúng ta có thể đánh giá chiến tranh khi đất nước đang trong thời bình, nếu không dựa vào tư liệu lịch sử? Làm sao hiểu được thiên tài, ảnh hưởng của đổi mới công nghệ, hay vai trò của niềm tin trong việc định hình đời sống gia đình nếu không xem xét các trải nghiệm trong quá khứ? Những phương diện quan trọng của đời sống xã hội như bầu cử đại chúng, hoạt động truyền giáo hay liên minh quân sự không thể được tái hiện như các thí nghiệm chính xác. Vì vậy, lịch sử, dù không hoàn hảo, chính là “phòng thí nghiệm” của chúng ta; và dữ liệu từ quá khứ là bằng chứng thiết yếu trong nỗ lực lý giải hành vi của loài người. Đây là lý do căn bản khiến chúng ta không thể tách rời khỏi lịch sử: nó cung cấp nguồn tư liệu rộng lớn duy nhất để hiểu cách xã hội vận hành, và con người cần hiểu điều đó để định hướng cuộc sống của mình.
Lịch sử giúp chúng ta hiểu sự biến đổi và nguồn gốc của hiện tại
Lý do thứ hai khiến lịch sử trở thành một lĩnh vực nghiên cứu không thể thiếu gắn liền với lý do thứ nhất. Quá khứ tạo nên hiện tại, và từ đó định hình tương lai. Bất cứ khi nào chúng ta tìm hiểu nguyên nhân của một sự kiện, dù là sự thay đổi cán cân quyền lực trong Quốc hội Hoa Kỳ, biến động trong tỷ lệ tự tử ở thanh thiếu niên, hay một cuộc chiến tại Trung Đông, chúng ta đều phải truy tìm những yếu tố hình thành từ trước đó. Chỉ thông qua việc nghiên cứu lịch sử, chúng ta mới có thể nắm bắt được cách thức mà sự biến đổi diễn ra. Học lịch sử, về bản chất, là đi tìm câu trả lời cho câu hỏi “tại sao”.
Hai lý do nền tảng này không phải là tất cả. Lịch sử, khi được trình bày tốt, còn mang giá trị thẩm mỹ. Nhiều nhà sử học có sức hấp dẫn với công chúng không chỉ nhờ độ chính xác mà còn nhờ khả năng viết giàu tính kịch tính và nghệ thuật. Những câu chuyện được kể một cách xuất sắc giúp hé lộ cách con người và xã hội thực sự vận hành, đồng thời gợi mở suy ngẫm về trải nghiệm nhân loại trong các bối cảnh không gian và thời gian khác nhau. Về cơ bản, lịch sử quan trọng bởi nó kết nối câu chuyện của chúng ta với những câu chuyện đã tồn tại từ rất lâu.
Lịch sử cũng tạo ra một “không gian” để suy ngẫm về đạo đức (điều đúng và điều sai). Việc nghiên cứu các câu chuyện và hoàn cảnh trong quá khứ cho phép người học thử nghiệm và mài giũa nhận thức đạo đức của mình trước những vấn đề thực tế mà con người từng đối mặt. Những con người đã vượt qua nghịch cảnh trong lịch sử có thể trở thành nguồn cảm hứng. “Lịch sử dạy bằng những tấm gương”, giúp chúng ta không chỉ tìm hiểu các nhân vật kiệt xuất mà còn học được bài học về lòng dũng cảm, sự kiên trì hay tinh thần phản kháng mang tính xây dựng từ những con người bình thường.
Lịch sử còn góp phần hình thành bản sắc, một trong những lý do khiến mọi quốc gia hiện đại đều khuyến khích giảng dạy lịch sử. Với nhiều người Mỹ, việc nghiên cứu lịch sử gia đình là ứng dụng rõ ràng nhất của lịch sử, bởi nó cung cấp thông tin về phả hệ và giúp hiểu cách gia đình gắn bó với tiến trình lịch sử quốc gia. Lịch sử cũng kể lại câu chuyện dân tộc, nhấn mạnh những đặc điểm riêng biệt của trải nghiệm quốc gia, từ đó củng cố nhận thức về giá trị và lòng trung thành dân tộc.
Nghiên cứu lịch sử là điều thiết yếu đối với việc hình thành công dân có trách nhiệm, cả ở phạm vi quốc gia lẫn cộng đồng toàn cầu. Lịch sử làm nổi bật sự hình thành của các thiết chế, vấn đề và giá trị quốc gia, đồng thời cung cấp bằng chứng về cách một quốc gia tương tác với các xã hội khác và ý nghĩa của điều đó đối với công dân ngày nay. Việc học lịch sử còn góp phần hình thành những thói quen tư duy cần thiết cho hành vi công dân có trách nhiệm, dù với vai trò lãnh đạo, cử tri, người kiến nghị hay một người quan sát có hiểu biết.
Học sinh học được những kỹ năng gì từ lịch sử?
Một học sinh được đào tạo tốt về lịch sử sẽ phát triển nhiều năng lực quan trọng, trong đó có:
- Khả năng đánh giá chứng cứ: Học lịch sử giúp người học có kinh nghiệm tiếp cận và phân tích nhiều loại tư liệu như thư từ, bài phát biểu, hình ảnh. Việc hiểu và diễn giải phát biểu của các lãnh đạo trong quá khứ cũng giúp chúng ta hiểu tốt hơn những phát biểu của lãnh đạo hiện tại, một kỹ năng thiết thực trong đời sống.
- Khả năng đánh giá các cách diễn giải khác nhau: Học lịch sử đòi hỏi khả năng xử lý các cách hiểu đa dạng, thậm chí mâu thuẫn. Điều này giúp học sinh tiếp cận nhiều góc nhìn, hiểu bối cảnh ra quyết định của con người, đồng thời rèn luyện năng lực tranh luận và đạt được cái nhìn toàn diện.
- Kinh nghiệm phân tích sự thay đổi: Việc nghiên cứu các ví dụ về biến đổi trong quá khứ là nền tảng để hiểu những biến đổi của xã hội hiện tại, một kỹ năng thiết yếu trong “thế giới luôn biến động”. Học sinh học được cách các thay đổi trong quá khứ ảnh hưởng đến hiện tại, và dự đoán tác động của những thay đổi hôm nay đối với tương lai.
Tóm lại, việc học lịch sử đóng vai trò then chốt trong việc hình thành công dân có hiểu biết. Nó cung cấp nền tảng dữ liệu về các thiết chế chính trị, các giá trị và vấn đề xã hội, đồng thời phát triển năng lực sử dụng chứng cứ, đánh giá cách diễn giải và phân tích sự thay đổi.
Lịch sử cũng hữu ích trong công việc. Việc học lịch sử góp phần hình thành những doanh nhân, chuyên gia và nhà lãnh đạo chính trị có năng lực. Mặc dù có nhiều cơ hội nghề nghiệp trực tiếp trong lĩnh vực sử học, phần lớn người học lịch sử không trở thành nhà sử học chuyên nghiệp mà vận dụng kiến thức và kỹ năng vào các lĩnh vực như luật, chính trị hay báo chí. Nhà tuyển dụng đánh giá cao sinh viên ngành lịch sử bởi họ có tầm nhìn rộng, khả năng thích ứng linh hoạt, kỹ năng nghiên cứu, năng lực tìm kiếm và đánh giá nguồn thông tin, cũng như khả năng nhận diện và phân tích các cách diễn giải khác nhau. Đồng thời, việc học lịch sử còn cải thiện kỹ năng viết và nói, những năng lực thiết yếu trong nhiều lĩnh vực công và tư.
Vậy tại sao phải học lịch sử? Câu trả lời là: bởi vì chúng ta gần như bắt buộc phải học, nếu muốn tiếp cận “phòng thí nghiệm” của trải nghiệm nhân loại. Khi học lịch sử một cách nghiêm túc, chúng ta không chỉ hình thành những thói quen tư duy hữu ích mà còn tích lũy những tri thức nền tảng về các lực lượng định hình cuộc sống của mình. Từ đó, chúng ta phát triển các kỹ năng thiết yếu, nâng cao năng lực công dân có hiểu biết, tư duy phản biện, và nhận thức rõ hơn về cách thế giới vận hành.
(Peter N. Stearn – Giáo viên Lịch sử dịch)